بحث توانایی یا ناتوانی زبان به‌هنگام تقابل با فرهنگ و زبان‌های دیگر مطرح می‌شود و میدان این مقابله ترجمه است. زبان فارسی از هزار سال پیش در میدان ترجمه به آزمون نهاده شده. ترجمه‌های گوناگون از قرآن و ترجمهٔ متون فلسفی که سبب شد در قرن‌های سوم و چهارم فرهنگ ایرانی به اوجی بی‌سابقه دست یابد و پیامد آن پیدایش متفکرانی چون ابوریحان و ابن سینا و خیام و رازی و … بود، نشان داد که این زبان برای بیان مفاهیم پرورده‌شده در زبان‌های دیگر چندان کم‌وکاستی ندارد. خوشبختانه امروز بسیاری از آن ترجمه‌ها در دسترس ما هست و هنوز هم می‌توانیم از آن‌ها نکته‌ها بیاموزیم. اما در این یک قرن و نیم گذشته که ما خواه‌ناخواه به دنیای جدیدی رانده شدیم، از نخستین کارهایمان تلاش برای شناخت این دنیا و پی بردن به رمزوراز آن بوده است. این دنیایی است که ما نقشی در ساختن آن نداشته‌ایم و هنوز هم نداریم. بیشتر مصرف‌کننده بوده‌ایم. هم در عرصهٔ تکنولوژی، هم در عرصهٔ علوم دقیق و هم در زمینهٔ علوم انسانی. ازاین‌روست که ترجمه در مملکت ما اهمیتی روز‌افزون داشته و دارد. در این مدت زبان ما ازطریق ترجمه غنی شده، یعنی مترجمان ما مفاهیم جدیدی از فرهنگ دیگر را با واژه‌هایی که یافته‌اند یا ساخته‌اند وارد زبان ما کرده‌اند.